Fundacja rodzinna – dlaczego dziś mówi o niej wielu świadomych właścicieli firm rodzinnych?

Jeszcze kilka lat temu fundacja rodzinna była pojęciem znanym wyłącznie doradcom działającym na styku prawa, podatków i majątku. Dziś? Stała się tematem, który przewija się w rozmowach właścicieli firm rodzinnych, planujących przekazanie biznesu dzieciom czy zabezpieczenie dorobku życia.

W badaniach przeprowadzonych w sierpniu 2025 roku w ramach projektu „Sztuka Biznesu Rodzinnego” Ogólnopolskiego Kongresu Firm Rodzinnych na zlecenie Kancelarii Mariański Group, aż 60% właścicieli firm rodzinnych deklaruje, że zna lub słyszało o instytucji fundacji rodzinnej, ale tylko kilka procent faktycznie ją założyło lub jest w trakcie tworzenia. To pokazuje, że choć świadomość rośnie, etap realnych działań wciąż jest w fazie wczesnego rozwoju.

W tym artykule zabierzemy Cię w podróż po tym, czym naprawdę jest fundacja rodzinna, czym różni się od innych form sukcesji, jakie daje korzyści, oraz w jakich sytuacjach jej założenie ma największy sens.

Czym właściwie jest fundacja rodzinna?

Ustawa o fundacji rodzinnej i jej znaczenie

Fundacja rodzinna to struktura prawna wprowadzona w Polsce ustawą z 26 stycznia 2023 roku (obowiązującą od maja 2023 r.), której celem jest uporządkowanie przekazania majątku i zarządzania nim w interesie beneficjentów oraz spełniania świadczeń na ich rzecz. Jej zadaniem jest ochrona interesów rodzinnych i kontynuacja działalności firmy nawet po odejściu założyciela.

W prace nad ustawą aktywnie zaangażowani byli polscy eksperci prawa podatkowego i sukcesyjnego, w tym prof. Adam Mariański, współtwórca koncepcji fundacji rodzinnej w Polsce. Dzięki temu przepisy łączą aspekt prawny z praktycznymi potrzebami przedsiębiorców rodzinnych, tworząc narzędzie odpowiadające realiom rynku.

Rejestr fundacji rodzinnych i fundusz założycielski

Aby fundacja rodzinna mogła rozpocząć działalność, musi zostać wpisana do Rejestru Fundacji Rodzinnych, prowadzonego przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim. Według stanu na wrzesień 2025 roku w Polsce zarejestrowano już ponad 2000 fundacji rodzinnych – to niemal czterokrotny wzrost w porównaniu z końcem 2023 roku.

Założenie fundacji wymaga wniesienia funduszu założycielskiego o minimalnej wartości 100 000 zł, a następnie przyjęcia aktu założycielskiego lub testamentu oraz opracowania statutu, który zawiera m.in. cel fundacji rodzinnej, zasady działania organów oraz sposób spełniania świadczeń na rzecz beneficjentów.

W badaniach ankietowych przeprowadzonych wśród właścicieli firm rodzinnych aż 70% respondentów wskazało, że widzi potrzebę uporządkowania majątku i oddzielenia go od bieżącego zarządzania firmą, ale tylko co dziesiąty przedsiębiorca wie, jak technicznie założyć fundację i jakie obowiązki się z tym wiążą.

Prowadzenie działalności i opodatkowanie

Fundacja rodzinna może prowadzić działalność gospodarczą w ograniczonym zakresie – może wynajmować nieruchomości, zarządzać udziałami w spółkach, inwestować środki w papiery wartościowe czy lokaty. Taka działalność fundacji rodzinnej generuje przychody, które do momentu wypłaty benefitów nie podlegają podatkowi dochodowemu CIT.

Podatek CIT pojawia się dopiero przy spełnianiu świadczeń na rzecz beneficjentów, przy czym w przypadku członków najbliższej rodziny (tzw. grupa zero) są one zwolnione z PIT. To rozwiązanie pozwala na efektywne zarządzanie majątkiem, uniknięcie podwójnego opodatkowania i zachowanie płynności inwestycyjnej.

Beneficjentem fundacji może zostać zarówno członek rodziny, jak i inna osoba wskazana przez fundatora – np. wieloletni menedżer, współpracownik czy fundacja społeczna. To elastyczne rozwiązanie daje możliwość realizowania nie tylko celów ekonomicznych, ale też wartościowych inicjatyw społecznych i filantropijnych.

Fundacja rodzinna to nie to samo co charytatywna

Choć brzmią podobnie, fundacja rodzinna i fundacja charytatywna różnią się zasadniczo – przede wszystkim celem istnienia.

Fundacja rodzinna służy rodzinie i jej przyszłości. To narzędzie do zarządzania majątkiem, wypłat świadczeń i planowania sukcesji – wszystko zgodnie z wolą fundatora i zapisami w statucie. Środki trafiają do osób bliskich lub wskazanych – dzieci, wnuków, współpracowników.

Z kolei fundacja charytatywna działa dla dobra ogólnego – wspiera inicjatywy społeczne, potrzebujących, edukację, kulturę. Nie może realizować celów prywatnych ani wypłacać środków rodzinie fundatora.

To dwa zupełnie różne światy: jeden zorientowany na rodzinę i bezpieczeństwo majątku, drugi – na społeczne dobro i filantropię.

Kiedy warto założyć fundację rodzinną?

Komu najbardziej opłaca się fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna to rozwiązanie skierowane przede wszystkim do właścicieli firm rodzinnych, którzy:

• planują sukcesję w perspektywie 5–10 lat,
• posiadają majątek rodzinny o wartości co najmniej kilku milionów złotych,
• chcą zabezpieczyć firmę i rodzinę przed wewnętrznymi sporami,
• planują inwestycje międzypokoleniowe i potrzebują trwałej struktury do zarządzania majątkiem rodzinnym w tym majątkiem fundacji.

W ogólnopolskich badaniach  firm rodzinnych widać wyraźny podział: właściciele w wieku powyżej 55 lat częściej widzą w fundacji narzędzie ochrony majątku, natomiast młodsze pokolenie postrzega ją jako wehikuł inwestycyjny i sposób na zachowanie kontroli nad aktywami w czasie swojej nieobecności w zarządzie.

Nie jest to jednak narzędzie dla każdego – nie sprawdzi się, gdy motywacją jest wyłącznie optymalizacja podatkowa bez szerszego planu sukcesyjnego i rodzinnego.

Fundacja a testament czy spółka

W przeciwieństwie do testamentu fundacja działa już za życia fundatora. Pozwala na elastyczne zarządzanie wypłatami, nadzór nad majątkiem fundacji rodzinnej i kontrolę nad tym, jak firma funkcjonuje po przekazaniu władzy. W porównaniu do spółek holdingowych jest bardziej przejrzysta i lepiej dostosowana do relacji rodzinnych – łączy elementy korporacyjne z wartościami i zasadami określonymi w statucie.

Jakie cele realizuje fundacja rodzinna i jakie ma ograniczenia?

Jakie cele może realizować fundacja rodzinna?

Celem fundacji rodzinnej nie jest prowadzenie działalności gospodarczej w klasycznym rozumieniu, lecz zarządzanie i ochrona majątku rodzinnego oraz realizowanie świadczeń na rzecz beneficjentów. Cele te powinny zostać jasno określone w statucie fundacji i mogą obejmować m.in.:

• zabezpieczenie finansowe członków rodziny (np. rentą, pomocą w edukacji, leczeniu, zakupie mieszkania),
• wspieranie wielopokoleniowej sukcesji w firmie rodzinnej,
• finansowanie określonych celów życiowych beneficjentów (np. rozwój zawodowy, działalność naukowa),
• wsparcie działalności charytatywnej lub społecznej (np. poprzez przekazywanie środków wybranej fundacji lub organizacji społecznej).

Fundator ma dużą swobodę w kształtowaniu celów, ale nie mogą one być sprzeczne z prawem ani dobrymi obyczajami.

Kto może zostać beneficjentem fundacji rodzinnej?

Beneficjentami fundacji rodzinnej może zostać:

• członek najbliższej rodziny fundatora, tzn. dzieci, wnuki, małżonek, rodzice (tzw. „grupa zero” – zwolniona z podatku PIT),
• inne osoby fizyczne – np. partnerzy życiowi, rodzeństwo, dalsza rodzina,
• osoby spoza rodziny – np. zaufani menedżerowie, przyjaciele,
• organizacje społeczne, fundacje, stowarzyszenia – jeżeli fundator zdecyduje o takim zapisie w statucie.

Co ważne, fundator może ustanowić różne zasady wypłat dla różnych beneficjentów – np. warunkując świadczenia od wieku, sytuacji życiowej lub spełnienia określonych celów (np. ukończenia studiów, pracy w firmie rodzinnej).

Czego fundacja rodzinna nie może robić?

Choć fundacja rodzinna ma możliwość prowadzenia ograniczonej działalności gospodarczej, przepisy jasno wskazują, czego nie wolno jej robić. Do głównych zakazów należą:

• prowadzenie działalności operacyjnej (np. produkcyjnej, handlowej, usługowej na szeroką skalę),
• realizacja usług typowych dla działalności gospodarczej, z wyjątkiem kilku wybranych form: najmu, dzierżawy, inwestowania w papiery wartościowe, lokaty, udziały w spółkach itp.,
• udzielanie pożyczek osobom trzecim, chyba że są to beneficjenci lub spółki zależne,
• przeznaczanie majątku na cele inne niż wskazane w statucie,
• naruszanie zasad wypłaty świadczeń – np. wypłacanie osobom niewskazanym jako beneficjenci.

Naruszenie tych ograniczeń może skutkować utratą korzyści podatkowych, a nawet zastosowaniem przez organy skarbowe klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR).

Jak wygląda proces założenia fundacji?

Etapy zakładania fundacji rodzinnej

1. Konsultacja z doradcą firm rodzinnych lub kancelarią specjalizującą się w sukcesji,

2. Określenie celu fundacji i zasad wypłat dla beneficjentów,

3. Przygotowanie aktu założycielskiego lub zapisów testamentowych,

4. Opracowanie statutu fundacji z jasno określonymi zasadami działania i nadzoru,

5. Wniesienie funduszu założycielskiego i przekazanie majątku,

6. Okres „fundacji w organizacji” – od podpisania aktu do rejestracji,

7. Złożenie wniosku do Rejestru Fundacji Rodzinnych,

8. Powołanie organów fundacji (zarząd, rada nadzorcza, zgromadzenie beneficjentów).

Z raportu wynika, że wśród przedsiębiorców, którzy rozpoczęli proces przygotowania fundacji, najczęściej wskazywanymi barierami są:

• brak wiedzy (43%),
• obawy o utratę kontroli (27%),
• koszty i formalności (22%).

Najczęstsze błędy przy zakładaniu fundacji rodzinnej

Na co warto zwrócić uwagę?

• Zbyt ogólnikowy statut fundacji,
• Brak konsultacji z rodziną i beneficjentami przed założeniem,
• Skupienie się wyłącznie na aspektach podatkowych,
• Nieuwzględnienie ładu rodzinnego i relacji międzyludzkich,
• Nieprawidłowe zapisy dotyczące wypłat i zmiany zarządu,
• Brak planu komunikacji z beneficjentami i następcami.

W badaniach jakościowych sukcesorzy wskazywali, że największym błędem jest tworzenie fundacji bez rozmowy o wartościach, przez co fundacja traci swój rodzinny charakter i staje się jedynie narzędziem finansowym.

Czy fundacja rodzinna to tylko optymalizacja podatkowa?

Legalna optymalizacja a nadużycia

Fundacja rodzinna rzeczywiście oferuje preferencyjne zasady opodatkowania, ale jej głównym celem nie powinno być unikanie podatków. Organy podatkowe coraz częściej analizują przypadki pozornych fundacji – tworzonych wyłącznie w celu sprzedaży udziałów lub transferu zysków bez opodatkowania – i stosują w takich sytuacjach klauzulę przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR).

Dlatego tak ważne jest, by fundacja była elementem szerszej strategii sukcesji i budowy ładu rodzinnego. Warto pamiętać, że najwięcej zyska ten, kto potraktuje ją nie jako „tarczę podatkową”, ale jako narzędzie długowieczności i stabilności firmy rodzinnej jako niezbędne narzędzie w procesie sukcesji i ochronie majątku.

Jakie podatki płaci fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna korzysta ze specjalnego, preferencyjnego opodatkowania. To właśnie korzyści podatkowe są jednym z czynników, dla których coraz więcej właścicieli firm interesuje się tą formą organizacyjną. Oto najważniejsze zasady:

CIT – podatek dochodowy od osób prawnych

Fundacja rodzinna jest podatnikiem CIT, ale nie płaci go od bieżących dochodów, takich jak:

• dywidendy i zyski z udziałów w spółkach,
• dochody z najmu i dzierżawy,
• odsetki z lokat bankowych, obligacji, papierów wartościowych.

Podatek dochodowy CIT w wysokości 15% pojawia się dopiero w momencie wypłaty świadczeń dla beneficjentów lub przy przekazaniu majątku w przypadku likwidacji fundacji. Do tego momentu fundacja może reinwestować środki bez opodatkowania.

PIT – podatek dochodowy od beneficjentów

Opodatkowanie świadczeń dla beneficjentów zależy od ich relacji z fundatorem:

• 0% PIT – dla najbliższej rodziny (tzw. grupa „zero”), np. dzieci, wnuki, małżonek, rodzice.
• 15% PIT – dla dalszej rodziny lub osób niespokrewnionych, np. partnerów, menedżerów, współpracowników.

To rozwiązanie zapewnia dużą efektywność podatkową, szczególnie w przypadku przekazywania majątku w ramach rodziny.

Brak podatku od spadków i darowizn

Świadczenia wypłacane z fundacji rodzinnej nie są objęte podatkiem od spadków i darowizn. Dla wielu fundatorów oznacza to dodatkowe bezpieczeństwo i oszczędności w procesie sukcesji.

VAT – brak obowiązku

Fundacja rodzinna co do zasady nie prowadzi działalności gospodarczej, dlatego nie podlega pod VAT. Wyjątkiem może być sytuacja, gdy zacznie wykonywać czynności podlegające opodatkowaniu (np. najem opodatkowany VAT-em) – wówczas może powstać obowiązek rejestracji jako podatnik VAT.

Fundacja rodzinna a estoński CIT – dwa różne narzędzia

Często słyszymy pytanie: czy fundacja rodzinna to to samo co estoński CIT albo jego alternatywa? Nie – to dwa zupełnie różne mechanizmy, choć oba mogą wspierać strategię podatkową i sukcesyjną firmy rodzinnej.

Estoński CIT to sposób opodatkowania spółki – pozwala nie płacić podatku dochodowego tak długo, jak zysk zostaje w firmie. To narzędzie dla operacyjnego biznesu, który chce reinwestować środki bez obciążeń podatkowych.

Fundacja rodzinna natomiast to struktura do zarządzania majątkiem prywatnym, nie operacyjną firmą. Może posiadać udziały w spółce objętej estońskim CIT, ale sama działa inaczej: umożliwia wypłatę świadczeń rodzinie, planowanie sukcesji i ochronę majątku na pokolenia – przy preferencyjnym opodatkowaniu dopiero przy wypłatach.

Krótko mówiąc: estoński CIT dotyczy zysków spółki. Fundacja rodzinna – całego majątku rodzinnego. Dobrze zaprojektowana struktura może łączyć oba rozwiązania, ale nie należy ich mylić.