Fundacja rodzinna zyskuje osobowość prawną z chwilą wpisu do Rejestru Fundacji Rodzinnych, prowadzonego w ramach Krajowego Rejestru Sądowego. Oznacza to, że od momentu wpisu działa jako odrębny podmiot, niezależny od fundatora i beneficjentów.

Co to daje w praktyce? Przede wszystkim porządkuje zasady zarządzania majątkiem i ułatwia planowanie sukcesji – bez chaosu, który często towarzyszy dziedziczeniu.

Fundacja rodzinna nie ma udziałów – i to jest jej przewaga

Fundacja rodzinna to rozwiązanie, które różni się od spółek prawa handlowego tym, że jest bezudziałowa – nie ma wspólników ani akcjonariuszy. Fundator i beneficjenci nie posiadają „udziału”, który można zbyć, zastawić czy z którego można prowadzić egzekucję.

W praktyce oznacza to, że:

• zobowiązania fundatora lub beneficjentów co do zasady nie „przechodzą” na majątek fundacji,
• prawa do świadczeń z fundacji nie podlegają dziedziczeniu,
• o tym, kto jest beneficjentem i na jakich zasadach otrzymuje świadczenia, decyduje statut fundacji i warunki w nim opisane.

To ważny element, jeśli celem jest stabilne oddzielenie majątku rodzinnego od ryzyk osobistych kolejnych pokoleń.

Ochrona wierzycieli i odpowiedzialność fundacji

Fundacja rodzinna nie może służyć do przenoszenia majątku w celu pokrzywdzenia wierzycieli fundatora. Przepisy przewidują, że fundacja może odpowiadać solidarnie z fundatorem za jego zobowiązania – ale dotyczy to długów fundatora, a nie zobowiązań beneficjentów w przyszłości.

Dzięki temu w kolejnych pokoleniach łatwiej utrzymać zasadę: majątek rodzinny pozostaje zabezpieczony, nawet jeśli pojedynczy beneficjent ma problemy finansowe.

Kto może założyć fundację rodzinną?

Fundację rodzinną może ustanowić jedna lub więcej osób fizycznych. Co istotne, możliwa jest fundacja z więcej niż jednym fundatorem – także wtedy, gdy w projekt zaangażowane są różne gałęzie rodziny (a nawet więcej niż jedna rodzina).

Fundacja może być właścicielem udziałów/akcji w spółce albo w kilku spółkach – zależnie od tego, jak zaprojektowana jest struktura majątku.

Jak powstaje fundacja rodzinna?

Fundacja rodzinna jest tworzona aktem notarialnym. Można też ustanowić ją w testamencie, jednak w praktyce jest to rozwiązanie „awaryjne”.

Najbezpieczniejsze podejście to zaplanowanie fundacji i uporządkowanie biznesu jeszcze za życia fundatora – tak, aby struktura działała od razu, a nie dopiero „po fakcie”.

Kapitał fundacji rodzinnej – minimalna wartość

Minimalny fundusz założycielski wynosi 100 000 zł. Mogą go tworzyć m.in.:

• środki pieniężne,
• udziały lub akcje,
• inne składniki majątku.

To sprawia, że fundacja jest rozwiązaniem dostępnym nie tylko dla największych, ale również dla wielu średnich firm rodzinnych, które chcą zabezpieczyć dorobek i zasady sukcesji.

Statut fundacji rodzinnej – co musi zawierać?

Statut określa m.in.:

• nazwę i siedzibę fundacji,
• cele fundacji,
• beneficjenta / grupę beneficjentów lub sposób ich określenia,
• zasady zrzeczenia się uprawnień beneficjenta,
• czas trwania (jeśli jest oznaczony),
• mienie wnoszone przez fundatora oraz majątek na moment utworzenia,
• zasady powoływania i odwoływania członków zarządu oraz reprezentację,
• zasady zmiany statutu,
• przeznaczenie majątku po likwidacji fundacji.

Ważne: statut może regulować również inne kwestie, o ile ustawa ich nie zakazuje. To właśnie tu da się realnie ułożyć ład rodzinny: zasady działania organów, reguły wypłat, mechanizmy bezpieczeństwa, standardy współpracy w rodzinie i w spółkach należących do fundacji.

Co jeszcze warto doprecyzować praktyce?

W statucie można także wskazać:

• zasady działania dodatkowych organów (jeśli zostaną ustanowione),
• zasady likwidacji fundacji,
• kierunek i wytyczne inwestowania majątku fundacji.

W praktyce to te zapisy decydują, czy fundacja będzie działała „na papierze”, czy stanie się realnym narzędziem stabilności na pokolenia.

Zmiana statutu po śmierci fundatora

Jeżeli statut tak przewiduje, po śmierci fundatora zarząd może zmieniać statut (np. dostosować go do zmian prawnych lub gospodarczych), ale z poszanowaniem celów fundacji określonych przez fundatora.

Dobrze skonstruowane zasady zmiany statutu powinny łączyć dwie rzeczy:

• elastyczność (żeby fundacja nie „zastygła”),
• zabezpieczenia (żeby nikt nie rozmontował idei fundacji pod wpływem emocji lub interesów doraźnych).

List intencyjny fundatora lub beneficjenta

Fundator albo beneficjent może skierować do organów fundacji list intencyjny, czyli wskazanie kierunku działania (lub zaniechania) bez tworzenia roszczenia. To narzędzie bywa wykorzystywane do utrwalania wartości i standardów działania rodziny w kolejnych pokoleniach.

Organy fundacji rodzinnej

Najważniejsze organy to:

• zarząd,
• rada protektorów (jeśli ustanowiona),
• zgromadzenie beneficjentów.

Zarząd fundacji rodzinnej

Zarząd prowadzi sprawy fundacji i reprezentuje ją na zewnątrz. Odpowiada za realizację celów fundacji oraz monitoruje płynność i wypłacalność.

• Zarząd składa się z co najmniej jednego członka.
• Członkiem zarządu może być beneficjent, ale beneficjenci łącznie nie mogą mieć więcej niż połowy głosów w zarządzie.

To rozwiązanie sprzyja profesjonalizacji i ogranicza ryzyko podejmowania decyzji wyłącznie pod wpływem emocji rodzinnych.

Rada protektorów

Rada protektorów może zostać ustanowiona przez fundatora w statucie, a gdy beneficjentów jest więcej niż 25 – jest obowiązkowa.

• Pełni funkcje nadzorcze (kontrola zgodności z prawem, statutem i regulaminem).
• Beneficjenci również tu nie mogą mieć większości głosów.

Zgromadzenie beneficjentów

Tworzą je beneficjenci, którym statut przyznaje prawo udziału. Podejmuje uchwały wskazane w ustawie i statucie.

Audyt fundacji rodzinnej

Co rok prze[prowadza się audyt, wykonywany przez niezależnego audytora lub zespół audytorów (mogą to być m.in. doradcy podatkowi, biegli rewidenci, radcowie prawni, adwokaci).

Rozwiązanie i likwidacja fundacji rodzinnej

Fundacja rodzinna może zostać rozwiązana m.in. gdy:

• fundator złoży oświadczenie w formie aktu notarialnego,
• sąd rejestrowy orzeknie rozwiązanie (np. przy zarządzaniu sprzecznym z celem lub interesami beneficjentów),
• zgromadzenie beneficjentów jednomyślnie podejmie uchwałę (np. przy istotnej zmianie sytuacji ekonomicznej),
• zarząd podejmie uchwałę o rozwiązaniu (jeżeli statut to dopuszcza).

Jeżeli celem fundacji jest zachowanie majątku na pokolenia, warto w statucie ograniczyć przesłanki i tryb likwidacji (np. do sytuacji braku majątku). Konflikty rodzinne powinny być rozwiązywane w ramach organów fundacji – bez ryzyka destabilizacji przedsiębiorstwa.

Dodatkowo: przy likwidacji, ponowny transfer wniesionych aktywów (udziałów/akcji, środków pieniężnych) co do zasady nie powinien generować opodatkowania jak w strukturach holdingowych – to jedna z istotnych praktycznych różnic.